هەورامان

10:54 - 6/12/2019 پەیلوای (1)

هەورامانی پژگیای بژناسمێ

هەورامانی پژگیای بژناسمێ

جگەم جە هەورامان و بەشەکاو هەورامانی جە وەڵاتوو ئێرانی(ئوستانەکاو کوردەسان و کرماشانی)و  وەڵاتوو عێراقی ،بەشوو ئەقلیم و هەرێموو کوردەسانی (ئوستانوو سلێمانی و بە تازەیی ،ئوستانوو هەڵەبجەی) ،دەگاو و شار و یاگەکاتەرێ هەم جە ئێران و عێراق هەم جە وەڵاتەکاتەریچ هەنێ کە بۆنەو کۆچ دریایی،هەڵمەت و ئاژاوێ وەڵاتەکا و ..جە هەورامانی بڕیەنێ،کە یاگە بە یاگێ ئێشارە و سەرشاوە باس کەرمێ:
زوانی#هەورامی=#گۆرانی)،یانی: زوانوو گۆرانی، زوانوو ماچۆ،زەنگەنە،شەبەک ئەژناسیان.
هەورامانی پژگیا،هەورامان پراکندە: جە
ـ دەگایەکاو هاوار و دەرەتفێ جە ئوستانوو هەڵەبجەی.
ـ خێڵ و تایێفەو جمووری(جمهور).
ـ کاکەیی جە ئوستانوو خانەقین و دەگایەکاو:(میخاس،قەرامی،دارا،گەبیه،قه‌لمه،ئەمین باپیر، کوزەرەقه،ختول،کەلهۆری،باریکه،گاکول،سیاوەله،کانی زەرد،
 ـ شەبەکسان و ٨٥دەگایێ جە(ئوستانوو مووسڵ یام نەینەوا)دەگایەکا:گەزەکان، وەردەک، سفەیه، مەتراد)و دەگایێ تەرێ کە ئایینوو «مانەوی»شا هەن جە زەمانەو حکوومەتوو بەعسی و سەدامی بە زۆر جە دیار و دەگایەکاشا ، بەرێشا کەردێ و مەنتێقەو سنجاری کە ئاد٘یچێ شەبەکێنێ و هەر پاسەیچ
ـ مەنتێقەو(توز= طوزکه) جە وەڵاتوو عێراقینە.
ـ شاروو ڕێژاو"ێ(ریجاب)و مەنتێقەو پاتاق و دەگایەکاو: زرده"و"یاران" و"پیران"جە شاروو داڵاهۆی جە ئوستانوو کرماشانی.
ـ دەگایەکاو#گوراجۆ(گوراجوب)،گۆران ٥ دەگای بیێنێ:گوراجوب قشلاق(قشلاخ)،گوراجوب مورادبەیگ(گەورەجۆی مراوە)،گوراجوب باباکەرەم (گەورەجۆی باواکەرەم)، گوراجوب زید علی(گەوره جۆی زیەلی)،گوراجوب سەفەرشاه (گەورەجۆی سەفرشه)جە بەشوو گەهوارەو گۆران/شارەسانوو دالاهۆی جە ئوستانوو کرماشانی کە گردشا ، یارسانەنێ.
ـ دەگاو "بان زلان")گۆران زوانێنێ،جە بەشوو گەهوارەو گۆران/شاروو شهرستان دالاهۆی جە ئوستانوو کرماشانی کە ئائینشا ، یارسانەن.
ـ دەگاو" سێوەندی جە شاروو مەرودەشتی جە نزیکی شاروو شیرازی ،جە ئوستانوو فارسی کە جە واژەکاشەنە ،بنەڕەتوو زوانەکەیش چەنی گۆران و هەورامی یۆنێ،ئی دەگا جە قەدٚیمەنە بە نامێ شاری ئەژناسیەنە و ئاسەوارێ کۆنێش فرێنێ.
نموونەو زوانوو شێعری سێوەندی:
واتش از چی‌گری خاش باش تا دلم وا بگنه
واتم از برج و مر و رون باشی؟ واتش نواش

واتمش مترسی گپ بدی اَ فیما وهتری
چن متل برات اَ شیخ حسن باشی؟ واتش نواش

واتمش از شاخی بزّ و گا وییردان کاراما
یُولام از شاخی کرگدن باشی؟ واتش نواش

واتمش فیت بره وینده تو کِندم یه چَنی
تا به چِن بوواسپه از گوشن باشی، واتش نواش

واتم از پراید اگر باشی گرانتر مگنه
مگام از دلّه و از لگن باشی، واتش نواش

واتمش پیلم نبی بری فیم بدی هلا
چه کری؟ بهل تا از کفن باشی، واتش نواش

واتمش اَ دزّی که شو میه ترست نبووا
برات از دزّی رووا روشن باشی؟ واتش نواش

واتم از هر چی بگام برات باشی بدت میه
نپه از لچ و پشین و چن باشی؟ واتش زی باش

پەیما بەر گنۆ کەچەنی هەورامی و گۆرانی چن نزیکی  زوانیشا ، هەن.
ـ تایێفەو"بهدینان"ێ کە وێشا گورونی ماچا،و چەنی زوانوو گۆرانی یەک خانەوادێنێ.

ـ دەگایەکاو شارەکاوکەرکووک و "داقۆق"ی پێسەو:ته‌ق ته‌ق،مه‌تیق، توپزاوەی، کاکەیی ،عەرەکویی، ئەلبومحەمەد،عەلی سەرای، زەنقر، لەهیب (عەلوەت پاشا)،شکور جەیران،جینگلاوه، سیکانی، تەلرابێعه، گومبز،دەیی گەوره،دەلسیی گولاله،ژاڵە، #زەنگەنه).
ـ دەگایەکاو ساور(چمن ساور)و نودیجە جە نزیکوو شارەکاو گورگان وکوردکوی جە(ئوستانوو گولێستانی)کە جە #زاوەر (دزآور) و #نۆدشە(هەورامانوو لهۆنی) بەشوو نەوسوود٘ی شاروو پاوە(ئوستانوو کرماشانی)زەمانەو نادرشائەفشاریەنە کۆچێ دریەنێ.
ـ دەگایەکاو دەوروبەروو شارووبەغد٘ای (مەرکەزوو وەڵاتوو عێراقی:تاڵاو،موره، خەبازه،ئەلبوگەسه و خەربەت عەزیز.
ـ باجەڵانیێ جە کوردەسانوو عێراق و ئێرانی.
ـ عەبدولمەلکیێ(ئەولمەلکی) چوارقەڵاو بەشوو شاروو بێهشەهری، سەرنیشتوو وەڵاتوو ئێرانی(دەگایەکاو: زاغمەرز،حوسەین ئاوا، زەینەوەند، ئەمیرئاوا، جە ئوستانوو مازەندەرانی)،
ـ عەبدولمەلکیێ دەگاگەورێ قەڵاو شاروو قوروەی (ئوستانوو کوردەسانی)،
ـ عەبدولمەلکیێ دەگاوزاغەو شاروو تویسرکانی (ئوستانوو هەمەد٘انی)،
ـ دەگایەکاو"کەنوولەی، پەریان، شەریف ئاوا"جە بەشوو دینەوەر شاروو سەحنەی (ئوستانوو کرماشانی)،
ـ زوانوو دینی ئەهلووحەقی #شێخانی ، #ڕۆژبەیانی، زوانوو ئائینوو "#یارسان"ی،#قەڵخانیێ و #سەنجابیێ، سیامەنسووری،جموور،سێوەندیێ.
ـ دەگایەکاوبەشوو بشرەویه جە مەنتێقەو شارەکاو:توون"(فێردەوس) و ته‌و‌ه‌س(تەبەس)"ی که جە دەورەو شاعەباسی سەفەوی، کۆچێ دریەنێ.
ـ زازایی یام زازاکیێ جە کوردەسانوو تورکیە جە شار و ئوستانەکاو ئەرزەنجانی(ئەرسنجان)،ئەلازیغ، دێرسیم، بینگوول)و
ـ تاقمێو جە شارەکاو ئەسەمووڵ (ئێستانبووڵ)،مۆش، ئانکارا، دیاربەکر وسیواس و
ـ تاقمیویچ جە وەڵاتەکاو سووریە، قەفقازو ڕووسیە، ئوکراین، و ئەرمەنستانە"نە مژیوا.
ـ هەورامیەکێ شارووبەمبەئی جە وەڵاتوو هێندووسانی
جە وەرنیشتوو وەڵاتوو هێندینە و جە شاروو بەمبەئینە کە کەوتەن لای سەری پانائاوەو (اقیانوس) هێندی، تیریێوە چند٘ ملیۆن کەسیێ ژیوا کە زوانشا هەورامیا.ئائینشا زەردەشتی، و جە وەختوو هەڵمەت و هووتەرەو سپاو عەرەبی پەی سەروو هەورامانی ملشا نەد٘ان بە عەرەبا و ئێسلامشا قەبووڵ نەکەرد٘ەن و ناچار هەورامانشا ئاستەن جیا و ڕوەشا نیەنە وەڵاتوو هێندوسانی.
ئەپی هەورامیا تایێفەو “تاتا”ی ماچا و یۆوەم جار جە وەڵاتوو ئوکراینەو(ڕووسیەنە) ئامێنیێ و لەقی ئەسڵیشا تاتان و ئی شالەقە هەڵای ئوکراینەنە مەنەن،غەیر چەنی ویٛشا ژەن و ژەن واستەیشا نیا و ماچا جە نەتەوەو پیرشالیاری هەورامینێ و جیای ئانە کۆڵ بد٘ا و ئائینی تازە قەبووڵ کەرا، هەورامانشا ئاستەن جیا و ڕاو غەریبیشا گیٛرتیٛنە وەر.
#هومایون موحەممەدنژاد

10:56 - 6/12/2019 تازە کریانۆ

پەیلوایو تۆ؟
Loading...
پەیلوای
ئاسۆ ئەحمەد

10:43 - 9/12/2019

دەس وەش سپاس پەی ئی پەلیانه جوانێتا. بەڵام به خدا که ئینه وتار نیا. ئایا کەسێ نیا که وتارەکاتا برخنۆ و ئیجا بڵاوشا بکەرۆ؟ من که نزانم ئینه چیشش وات...

فرەتەرین...