ویروڕا

08:41 - 1/3/2020

کوورش ئەمینی

هەر زوانێو، هەسارێوی پڕشنگدارا (چەم وستەیوی خێرا سەروو ویەرینوو ڕۆو جەهانی زوانی ئەدٚاییەوه)

هەمیەتوو زوانی ئەدٚایی زەمانێوەنه که ژیوئەژناسێ به ویارەی وەختێوی فره و خەرجێوی فرەتەر ساڵەهای ساڵ ئینای هەوڵ و تەقالانه تا پرزوو فڵانه حەیوان یام گیواوی جه فەوتیای ڕزگار کەرا، ئایا ئێژا نیا که ئا حەساسیەته پەی زوانەکاچ بۆ که هەرکامشا میراسێوی به تین و هێزا پەی کۆمەڵگاو بەشەری که وێش به درێژایی هەزاران ساڵا وەش بیەن. به جۆرێو که متاومێ واچمێ زوان فەرهەنگ سازا. زوانی ئەدٚایی یەکەم زوانێوا که هەر ئێنسانێو فێرش بۆ. هایدگێر فیلسووفی ئاڵمانی قسێوەش هەنه که ماچۆ: زوانی ئەدٚایی قەلب و ڕۆحوو ئێنسانیا. کەسانێو که چنی ئی زوانیه گژیا؛ واقێعەنه چنی قووڵتەرین لایەنوو هۆڤیەتوو ئا ئێنسانیه گژیا و پەوکەتی سەرمەگنا. زوان میراسوو مەعنەوی بەشەریا. ئێنسانەکێ به زوان و ڕاو زوانیەنه میاوانه هەنترینی و گەشه کەرا. کاریگەری و شۆنەماو زوانی دلێ کۆمەڵگاینه تا ئاستێوا که بێ زوانی ڕەوتوو ئیسەو کۆمەڵگای نەکریا و چەرخەو ژیوایش مدرنۆ. وەختارێو جه هۆرگێرتەی، پارێزنای، گەشه و ژووژنای فەرهەنگ و ئەدەبیاتوو نەتەوێوی قسێ کەرمێ ئانه به کەرەسەو زوانیا، ئی زەنجیره لکیۆ پێوەره و ویەرده، ئیسه و دماڕۆ ئا وەڵاتیه میاونۆنه خەرمانوو سەعادەت و وەشی. هەمیەتوو ئی حەڵقێ تا یاگێوەن که ئەگەر کەسێو حەقوو قسه کەردەی و فێرکاری به زوانوو ئەدٚایش چنەش گیریۆ؛ پێوەنیش چنی کۆمەڵگاو دەورووبەریش گنۆنه لەرزه و ڕەوتی تەبێعیشەنه بەر مەی. بەینەنه لوای و فەوتیای هەر زوانێوی یەکەم پلەو ئەوەتاوناو ئا نەتەوه و ئا خەڵکیەنه. هەر چن سیستێموو فێرکاری فرەو کێشوەرەکانه فرەو وەختا زوانێو بیەن به زوانی فورمی و قانوونی، بەڵام بڕێوشانه پاڵوو زوانی ڕەسمیەنه کەرەسه و دەرفەتێو دریان به زوانه بوومیەکاچ تا ژووژیاوه و گەشه کەرا. به داخەوه بڕێویچشانه گردوو بوودجەو ئا وەڵاتیه پەی گەشەو زوانی قانوونی خەرج کریۆ.

هەمیەتوو ڕۆو جەهانی زوانی ئەدٚایی

زوان تینوو باوەری و هەناسەو ژیوایا. به پەیلواو ئێمه پێسەو کەسانێوی هەورامی زوان، ڕۆو جەهانی زوانی ئەدٚایی ئامیان و دەرفەتێوا پەی بەروسەی و نیشاندای هەمیەت و حەقێقەتوو ئی زوانیه جه تۆگێرتەی هۆوییەت (کێبیەی)ی هەورامیانەمانه. هەورامان و کارکێردوو ئی هۆویەتیه جه دنیاو پەڕ تاف و شەپۆلوو ئارۆیەنه جۆرێوا که به تایبەت پەی هەورامی زوانا گردوو ژیوای و ڕانیشاندەروو دماڕۆیا. ئی زوانەنه؛ ئێمه پێسه تاکێوی دلێ کۆمەڵگاینه دیارێ و تایبەتمەندیەکاما ئەژناسه کەرۆ. ویەروو ئی زوانیەنه میاومێنه وێما و ئێحتێرام منیەیمێره پەی یۆترینی. ئینه سیاسەت و بەرنامێوا که یونێسکۆچ پاڵپشتیش چنه کەرۆ و هەزارەو یەرۆمیەنه گەشه، فێرکاری و وەڵاوەکەردەی زوانی ئەدٚایی به شانازی مزانۆ. چوونکەتی ئادٚێ ئینای پا باوەرەوه که فێرکاری به زوانی ئەدٚایی دەرفەتێ بەرابەرێ وەش کەرۆ پەی خەڵکی و بێسەوادی تا ئاستێوی فره مارۆره وار. حەر پاسنه ئێمه باوەرما هەن؛ پارێزناو زوانی ئەدٚایی زامنوو هۆرگێرتەی و یاونای زانشتی بوومی پەی پرزی دماینیا. مەسەلێوه ئافریقایه هەنه که ماچۆ: وەختارێو پیرێوی زانا مرۆ؛ کتێبخانێوی تەمام دلێنه مشۆ. مشیۆم زوانوو ئی کتێبخانا هۆرگێریۆ و بیاوۆ دەسوو ئا زاڕۆڵا دماتەر مەیا. ئێمه حەقمانه زوانوو وێما بنویسمێ و بەرمێشەنه دلێ کتێبی تا چی ڕانه زوانما گەشه کەرۆ. ژیواو زوانەکا پێوەنیش هەن چنی قسه کەردەی و فرەتەی چانەیه ژووژنای و گەشەدای ئەوەجەش به کۆما و چاپ و نویسەی کتێبی هەن. مشیۆم کتێبێ به زوانی ئەدٚایی بنویسمێ تا زاڕۆڵێما بتاوا به زوانوو ئەدٚایشا فێرێ با و بواناوه. ئی ڕۆ مارۆوه ویرما که مشیۆم سیستێموو فێرکاری چن زوانه بۆ و حۆرمەت و ئێحتێرام بنیۆره پەی گەشەو گردوو زوانەکا و دەرفەتێو بارۆ وەرەوه پەی کەڵک جه زوانەکا دلێ سیستێموو فێرکاریەنه. فێرکارەکێ مشیۆم چی ڕۆنه جه مسیارەکاشا گەرەکشا بۆ به زوانی ئەدٚایی وێشا قسێ کەرا و جوابوو دەرسی داوه. شێعرێ، گۆرانیێ، ڕازێ به زوانوو وێشا واچا و سەروو کەلاسیەوه گێڵناوه. فێرکارەکێ مشیۆم مسیارەکاشا فێرکەرا که زوانێ جیاوازێ یانێو فەرهەنگی جیاواز و وەرچەمی جیاواز پەی دیەی جەهانی. ئێدارەو ئێرشادی مشیۆم چی ڕۆنه بەرنامێ زوانیێ فرێش با؛ پێسه، جەژنۆ ڕۆ جەهانی زوانی ئەدٚایی، هەمایێش جەبارەو زوانی ئەدٚایی و به زوانی ئەدٚایی، نمایێش به زوانی ئەدٚایی، گۆرانیێ و ...  

ویەرینوو ڕۆو جەهانی زوانی ئەدٚایی

وەڵێ وێپایی بەنگلادشی و جیابیەیش جه پاکستانی دەهەو 50و زایەنه زوانی ڕەسمی که وانگا و فێرگاکێ ئا وەڵاتیەنه دەرس دریێ زوانی ئوردوو (پاکستان) بێ. چا ماوانه لاو چالاکێ فەرهەنگیێ بەنگال­یەوه هەوڵ و تەقالای فره دریا تا بتاوا پاڵوو زوانی ئوردوویەنه زوانی بەنگالیچ دەرس دریۆ. بەآم بەداخەوه هەر جم و جووڵێو لاو دەوڵەتوو پاکستانیەوه سەرکوت کریێ. فرەو کەسا چی ڕانه زیننان کریەی، بۆختانێشا بینیەی پۆره، عەزیەت و فرێچ سیاوکوشێ (تێرۆر) کریەی. کەسانێو پێسه: ابوالبرکت (ئوستادوو زانشتگاو داکا)ی، رفیع الدین احمد (دانشجوو)، شوفیر رحمان (هەرمانبەروو ڕۆتبه سەروو دادگاوو سەرینوو بەنگلادشی) که ڕۆکێ 21 و 22 فێوریه (سیاوکام)و ساڵۆ 1952یەنه تێرۆر کریەی. پی بۆنەوه بەنگلادش، نوامبروو ساڵۆ 99یەنه داواش کەرد، که ڕۆو 2 سیاوکامی نامێ بنیا، ڕۆ جەهانی زوانی ئەدٚایی. نوامبروو ساڵۆو 99ی تەرحەکێشا دا. گراڵەو بەنگلادشی و هەنجۆمەنوو جەهانی لایەنگەراو زوانی ئەدٚایی جه سی­یۆمین ئەرەنیشتەو گردینوو (نشست عمومی) یونسکۆی و کێشوەرێ ئەندامێ پەسەن کریا. هەدەف چی هەرمانێچه گێڵای و ئەوەیۆسەی ڕایوێ بێ پەی پارێزناو زوانا پێسه میراسوو هامبەشوو بەشەری. چی بەینەنه مۆچیاری یونسکۆی سیستێمێوی فێرکاری چن زوانه بێ پەی کێشوەرەکا. هەمیەتوو ئی قسێ تا یاگێوەن که دەیوید کریستال (ساحیبوو کتێبوو شوڕشی زوانی) چن جۆری زوانا (تەنەڤۆع) پێسه چن جۆری ئێنسانەکا مزانۆ.

داواکاری بەنگلادشی لاو وەڵاتانێو پێسه، ئیتالیا، ڕووسیه، شیلی، هۆلەند، سووئیس، پاڕاگۆئه، دۆمینیکەن، هێند، مالێزی، عەرەبێستان، لەهێستان، گامبیا و ...یچەوه پەسەن کریا. هەمزەمان چنی ئی چالاکیا، سازمانێوتەر به نامو لایەنگەراو جەهانی زوانی ئەدٚایی (Mother language lovers of the world) کانادانه مەرزیاره که ئەندامێش کەسانێوی ئێنگلیسی، هێند، ئاڵمان، بەنگلادێش، هۆلەند و ...ی بێنێ. ئی سازمانیچه هەر ئا ڕۆشه دیاری کەرد و داش یونسکۆی. گراڵەکه پەسەن کریا و شۆنیشەره یونسکۆ تەرحێوەش نویسه و کیاسەش پەی گردوو ئەندامەکاش. سەردیاروو تەرحەکێ پێسنه بێ:

چی ڕۆو جەهانی زوانی ئەدٚایی؟

تەنەوۆعوو زوانەکا و فەرهەنگەکا ئەرمانەروو ئێژایی جەهانی ئادٚیشا پەی قوەتوو هەستوو یۆوه بیەی و پێوەلکای کۆمەڵگاو بەشەرین. هەمیەتوو دیسان ئەژناسای جۆربەجۆری زوانی یونسکۆش هۆرنیا تا جەژنێوه بنیۆره پەی ڕۆ جەهانی زوانی ئەدٚایی. ئی ڕۆ نیشاندەروو هەمیەت و ئێژایی گردوو زوانەکا و هەوڵ و تەقالا پەی گەشه و ژووژنای فەرهەنگه جیاوازەکان. یەکۆمین جار هەمامەو ڕۆ جەهانی زوانی ئەدٚایی سیاوکاموو ساڵۆ 2000ی و پاریسەنه گیریا. چاگەنه بێجگه مۆقامه سیاسیا، زوانشناسانێو پێسه نوام چامسکیچ بێنێ. چی مەراسمەنه کۆئیچیرۆ ماتسۆرا ڕاوبەروو گردوو یونسکۆی جەبارەو نوونگەو نام نیاو ئی ڕۆیه پێسشه وات: جەهانەنه 6000 زوانێ هەنێ. ئی ژماره یانێو جیاوازیێوی فره و دەرفەتێوی فرەتەر پەی ئەنەیاوای. زوان باڵاجاموو بیەو ئێنسانی و کۆمەڵگایا. ساڵێ دماینەش ئی جەژنێ جه یاگۆ مۆتالێعاتوو بەینۆالمێلەلی زوانی ئەدٚایی (International mother language institute) شاروو دکا پاتەختوو بەنگلادشیەنه لوا ڕاوه. به بۆنەو هەمیەت و ئێژایی ئی مەراسێمیەوه کووفی عەننان دەبیروو گردینوو سازمانوو نەتەوه یۆگیرەکا لوا پەی ئی مەراسێمیه. ئاد سەبەبوو لوای وێش پەی ئا جەژنێشه پێسه درکنا: سپاس و دەسوەشی پەی خەڵک و دەوڵەتوو بەنگلادشی پەی هەوڵ و تەقالایشا ڕێکایی نام نیای ئی ڕۆیەنه. پەی من شانازیێوی گەورەن ئینانا دلێ شمەنه. که حۆرمەتتا نیانەره پەی زوانی ئەدٚایی. چی زەمانآنه که تەنیا چن زوانێ بیێنێ به زوانی جەهانی؛ پنەوازا که دەرفەت دریۆ به زوانه بوومی و گەڕەکیەکا پەی گەشه و سەرلوای. چا ساڵەوه تا ئیسه گرد ساڵێو ئی جەژنێ گیریۆ و پی هەرمانێ مورێوه تازێ منریۆ سەروو ئێژایی و هەمیەتوو زواناره. فرەو یاگاو دنیاینه چی جۆره جەژنا هەنێ. وانگا و زانشتگاکێ وەڵاتوو مێکزیکیەنه شێعرێ و گۆرانیێ بوومیێ موونیاوه. فیلیپینەنه مەراسێمێو هەن به نام و نیشانوو:

 جه کەهکەشانوو زوانانه، هەر کەلیمێوه هەسارێوا. (In the galaxy of language every word is a star ).

دما قسه

با فێرێ بیمێ بە ویرێوی واز و پنەیاوا، ئاوەزێوی گەش و مەرامێوی بەرز و رۆشن و دوور جە هەر ڕەگەز پەرەستیێوی هەرۆڵ و پووچەڵ و ئاسیمیلاسیۆنێوی نەزانکارانە تەماشەو هەنترینی و دەوروو بەریەکاما کەرمێ و ئیجازە دەیمێ کەسانێوتەر بەر جە چوار چۆ فکر و ویروو ئێمە بژیوا و قسێ کەرا. با وەڵێ ئانەیەنە هەنترینی مەحکووم کەرمێ ، بە واشێوە وازە و چەمێوی ئەوەکریا بنیشمێرە و گۆش دەیمێ بە قساو هەنترینی. پێسنە دماواتەیم با ئێمەیچ (کۆمەڵگاو کۆردەواری) تەجرۆبەو عێراقی وتۆرکیای دوەجار نەکەرمێوە. ژینۆسایدی زوانی بە هەر بۆنە و سەروو بنەڕەتوو حەر هۆرکارێویەوە کە بۆ ناپەسەن و مەردوودا. چی مشیۆم کەسێو بەی و باسوو زوان و ئەدەبوو وێش کەرۆ بە فاشیزم یام شۆوینیزم قەڵەم دریۆ و چەپەوانەو ئاإی ئەگەر ئێمە وێما بیمێ ، نیشتمان پەروەرێنمێ. با گرإێما پێوە هۆڵ دەیمێ ئی ویەرإە تاڵە و ئی تەجرۆبە قیزەونەیە پەی بەقیەو زوانەکا و شێوەزوانەکاو گرۆ زوانی کۆردی دوەجار نەکەرمێوە. پێسە مارگۆت بیگێلە ماچۆ:

وەڵاتوو بنیادٚمی، سەروو نەخشەیوە

دیاری نەکریان

وەڵاتوو من و تۆ، ئینا جەرگ و دڵوو

ئا کەسانە، وەششا مسیەیمێ

پەیلوایو تۆ؟
Loading...
پەیلوای

هیچ پەیلوایە نەنریانەرە.