ویروڕا

12:41 - 3/6/2020

فه‌رزاد قادری

دەگاو پاڵنگانی

دەگا ئینا دلێ دەریە گەورەینە و ئی دەس و ئەو دەس هەن وەراوەروو یۆترینیوە.


یانەکێش بە توەنی وەشێ کریاینێ و پێسەنە پلەکانا، یانی وەربەرەو حەر یانیە سەروو بانوو  یانەی وارینین.
ئی دەگای بێژگەم مێعماری، هانە چەمێ و تاف و قەڵوەزێ و سروشتیە فرە بڵاجەویش هەن  کە جە کۆردسانەنە کەم وێنەن.
ڕۆخانیە هەن دلێ دەگاینە کە چەنی سیروانی هامێتێم با. ڕۆخانەکە دەگاش  کەردێنە دوێ کۆتێ و  ڕوومایە وەشەش  ڕێک وسێنە  پەی  دەگای.
یانێ خەڵکی بە توەنی و چۆ  وەش کریاینێ و دیواروو یانا  وشکە دیوارەن.
ئی دەگای هەمیەتیە فرەش بیەن جە دەورانوو "سەلجوق"یەکاوە تا ئاخروو دەورانوو "ئەردەڵان"ەکا  و قەڵاو پاڵنگانی  پاڵوو دەگاینە  ئینەیە سەلەمنۆ پەیما.
بە سەرنج دای  سەروو  شۆنەماو  مزگیا، یانێ قەدٚیمیێ و باخە دڵنشینەکاش گنۆ بەروە کە بنەڕەتوو دەگای گێڵۆوە پەی  دەورانوو  سامانیەکا.
دەگا زیارەتەڵانیە  قەدٚیمیش هەن کە سەروو چنە دانیە جە کێلەو قەورەکاوە بە خەتی کووفی جە قەڕنەو شش و حەفتینە  نویسیان.
وەلێم جە گردی ئەسەنگ تەر  مێعماری پلەکانەیی دەگاین کە ئێژاییە فرەش هەن.
لای سەری دەگایوە زیاتەر جە ۲۰ هانەچەمێ هەنێ کە بە قەڵوەزوو تاف  وەزارە دلێ دەرەی و دیمەنیە فرە دڵڕفێنشا وەش کەردەن. ئاوەو ئی هانەچەما جە وەرواوەو شاهۆینە و فرە چیای و زەرێڵەنە.
ڕۆخانەو پاڵنگانی دلێڕاسەو دەگایرە ویەرۆ، بەشیە فرە جە ئاوەو ئی ڕۆخانەیه، ئاوەو هانەچەمەکانە کە ئینای ۷۰۰ تا ٨۰۰ میتری لای سەری دەگایوە. ڕوخانەو پاڵنگانی دماو ئانەیه جە دەگانە ترازیا، چەنی سیروانی هامێتێم بۆ .
بۆنەو تایبەتمەندی ئاوەو ڕۆخانەی و هانەچەمەکا، یۆ جە گەورەتەرین پەروەرش ماساواو  ئێرانی پاڵوو دەگاینە وەش کریان. کە فرەتەروو سەیرانکەرا  بۆنەو تازەیی و هەرزانی و حەرپاسە لەزەتی ماساوەکاوە چیگەنە ماساوی مسانا و برێژاشا و  سەفەرەکەیشا بە ویرەوەریە وەش  ویارا.
پاڵنگان کەش و کۆیە سەرسەوز و هەوایە دڵنشینش هەن جە وەرزەکاو؛ وەهار، پاییز و  زمسانینە و پی بۆنەوە  یۆ جە وەشتەرین یاگا پەی گەشتیاری جە پارێزگاو کۆردسانین.
دەگاو پاڵنگانی نزیک بە هەزار نەفەرێ نفوسش هەن کە مەزهەبشا سننی شافێعین و بە زوانی هەورامی دوا.
ئەگەرچی ئی مەحاڵە  کەش و کۆی سەختش هەن، وەلێم چوون جادٚەو پاڵنگانی ئاسفاڵتەن، گردوو وەرزکاو ساڵینە متاوی سەر بدٚەی و دیدٚەنیە جە دەگای کەری.
چوون پەروەرش ماساو هەن پاڵوو دەگاینە، یۆ جە وەشتەرین واردەمەنیەکا پەی سەیرانکەرا  برێشتەو ماساوێ تازێن.
فرەتەرین بەرهەموو مەردموو ئی دەگای ئینێنێ: گەنمێ ، یەوی ، و  ئەنواعوو شۆتەمەنی .
جاجم ، مەوج ومازڵۆخ و .... جە سەنایعی دەسکردوو  ئی خەڵکینە .
حەرپاسە ڕوەن، کەشکی، و هەنگوینوو شاهۆی  سۆقاتوو خەڵکین پەی سەیرانکەرا.
وەختیە وەهارم ەی، هەروەرە مەردم ڕوو بە هوارەکا کۆچم کەرا و ئی کۆچە ڕازیۆوە چەنی سیاوچەمانەی و چەپڵێ و گۆرانیێ جوانە دەنگ وەشەکا کە سەیرانکەرێ فرێ بۆنەو ئی مەراسمیوە میا پەی پاڵنگانی.
ڕەسم و یاسای ئایینی، زەماوەننە، و پێشوازوو نەورۆزی جە ئەوەڵوو سیاوکامی، چی دەگاینە ملۆ ڕاوە.
ئەسپ سواری  گورزبازی، قول قولانی، مەڵا تەق تەق، سەنگەبێدەنگێ، چاک چاک و.....چا گەمانە کە خەڵک وەختوو بەتاڵی زمسانوو پاییزی دلێ دەگاینه کەراشا.
پاڵنگان یۆ جە حەفت دەگاکەو پارێزگاو کوردسانین کە یاوگەو گەشتیارینێ، و  دماو  مۆتالێعەی کارشناسی بێ حیچ ئاڵوگۆریە   بۆ بە دەگای گەشتیاریە.
دەگای تاریخیێ سەڵوات ئاواو بیجاڕی، هەورامانی تەخت، خەسرەوئاواو گەڕووسی ، نەوەڕەو سنەی، و ئەوێهەنگ باقی دەگاکانێ که یاوگەو کۆردسانینێ کە گردێ ویەرینێنێ و مێعماریشا پێسەنە  هەوراماناتی  و گردوو یاناو ئی دەگایا  بە وشکە دیوار  وەش کریاینێ.
ویەردە، ژیوار و سرووشتو ئی دگایا چەنی فەرهەنگو  ئایینوو مەردمیشا جە پۆتانسیێلە عالەکاو پارێزگاو کۆردسانین کە وەرپەرسێ گەشتیاریێ پارێزگای مەرامشا ئانەنە  جە زووتەرین وەختەنە ئی پۆتانسیێلا عه‌مه‌ڵی کەرا.
جە فاسڵەو ٨۰۰ میتری دەگاینە و جە دەرەو پاڵنگانینە، نزیکوو بێڵوەکانە ، قەڵایە هەنە بە نامێ "قەڵاو پاڵنگانی" کە شۆنەماو  ئۆتاقا و ئاتەشگایا و پردەکاش  دیارەن.
ئاسەوارە  ئەوەئیزیاکێ چی قەڵای نیشانە مدٚا کە  ویەردەش  میاوۆ بە دەورانە فرە وەڵینەکا.
ئاسەوارەکێ پێسە؛ توەنەو دەروازەی و  پردێ حەفتوانێ کە هێشتای حەر مەنێنێ.
شکەش نیەنە چەنە بۆنەو یاگێ ئستراتژیکوو قەڵای جە چنەها قەڕنێ چێوەڵتەر، جە قەڵا هەمیەتدارەکا بیێنە کە  دژمەن نەتاوانش بە ئاسانی داگیرەش کەرۆ.
دەورانوو ئەردەڵانەکا جە کۆردسانەنە چننە قەڵایە بیێنێ کە حەرکامشا  جە  وەرزیەنە ئیستفادەشا کەردێنێ؛ قەڵاو زەڵمی پەی زمسانێ، قەڵاو مەریوانی پەی پاییزی، قەڵاو حەسەن ئاوای پەی هامنی و قەڵاو پاڵنگانی پەی وەهاری  مێمانداروو حاکما بیێنێ.
بیەو قەڵاو پاڵنگانی وەڵێ ئەردەڵانەکانە و حەتا کەلهۆڕەکانە  سەلەمیان. وەلێم تاریخوو  وەشکەردەیشوو  چەنی وەشبیەیش نادیارەن.
قەڵاو پاڵنگانی جە زەمانوو "خەسرەو خانی ئەردەڵان"ینە  ساڵەو ۵۹۴ی کۆچی وەرەتاوی   کەوتێنە دەسوو ئەردەڵانیەکا و جە ساڵەو ۱۰٦٦ی کۆچی وەرەتاوی دماو ۴۷۲ ساڵێ مێمانداری ئەردەڵانەکا وێرانەم بۆ.
(ئی وتاره‌ به‌ زوان و له‌هجه‌ی مه‌حه‌لی ده‌گاو پاڵنگانی نویسیان و ده‌س نه‌دٚریانه‌نه‌)

پەیلوایو تۆ؟
Loading...
پەیلوای

هیچ پەیلوایە نەنریانەرە.