ویروڕا

12:29 - 14/3/2021

د. مودەڕڕێس سەعیدی

تەختەکێ هەورامانی

تەختەکێ هەورامانی

بەشوو دووەمی
[۲/۲]
هەر پاسە ئیشارەما پنە کەرد، دەسەڵاتوو  سانەکاو هەورامانی، دەسەڵاتێوی  « نامەرکەزی» بیەن. بە تایبەت جە ئاخرەکاو سەردەموو  قاجایۆ، دوێ یا یەرێ بەگزادێ پێوەرە لەقەبوو «سان»یشا بڕیان پنە و ئا دەگای چەنەش نیشتێنێرە، جۆرێو مەرکەزییەتشا پێدا کەردەن. پەوکی جە سەردەمە جیاوازەکانە، جاربیەن پێوەرە چن دەگای جیاکارێما هەورامانەنە بیێنێ کە هەریۆ پەی وێشا، پەی ماویێوی مەرکەزوو دەسەڵاتی بیێنێ. پەی نموونەی وەڵتەر «کەڕاوا» و چی دماوە «ڕەزاو» مەرکەزوو مستەفا سانیا، «دزلێە: مەرکەزوو دەسەڵاتوو هەسەن سانیا و «نەوسوودە» مەرکەزوو حەمەسەعێڏ سانیا بیێنە. کە ئەڵبەت دمای شۆڕشوو ساڵەو ۱۲۸۶ کۆچی مانگی و کوشیاو حەمە سەعیڏ سانی  بە دەسوو دەوڵەتوو قاجاری، حاکمە قاجاریەکێ پەی ماوێوی نودشەشا کەرد بە حاکم نشینوو لهۆنی ( دیوان بیگی ، ل  ۱۲۲- ۱۲۳) . بەڵام جافرسان دمای ئانەیە کە جە ساڵەو ۱۳۱۳ کۆچی مانگی/۱۸۹۶زایینی یەنە،  دەسەڵاتوو لهۆنیش  گێرتۆ دەس، تەختگاو وێش بەردشەرۆ نەوسوودە و جە فرسەتوو لاواز بیەی حکوومەتی مەرکەزی جە وەختوو جەنگی جەهانی ئەوەڵیەنە ( ۱۹۱۴_ ۱۹۱۸ ز/ ۱۳۳۲ _ ۱۳۳۶ کۆچی مانگی )،پاوەو و خانەگاو و چیلاوە تا نزیکوو هەڵبجەیش گێرتەرە و جە نەوسودۆ حوکموو مەنتەقێوی وەرفراوانی بەینوو هەڵبجە و ملە پاڵنگانەی کەرێ ( سلطانی،ب ۲,  ل ۷۱- ۷۵ ). جافرسان یۆ جە کوڕەکاوش، کەریم سانش کەردەبێ بە حاکموو «خانەگا»و پاوەی، پەوکی دماو وڕای جافرسانی، وەختێ شەهریوەروو ۱۳۲۰ رۆجیاری/ ۱۹۴۲ زایینی یەنە، کەریم سان بی بە سانوو لهۆنی ئیتر نەگێڵاوە پەی نەوسودێ و وێش و دماو ئاڏی حەمە ئەمین سان، پاوە و خانەگاشا کەرد مەرکەزوو حوکمڕانیشا ( سلطانی، ب ۲,ل ۸۴- ۸۷ ).
پێسەو ئاکاموو باسەکەی متاومێ واچمێ:
۱)  دەسەڵاتوو سانەکەو هەورامانی دەسەڵاتێوی « نامەرکەزی »  بیەن و تەختگایێوی تایبەت و هەرەقەتین هەورامانەنە نەبیەن.
۲) شاروو هەورامانی ئا یاگێ بیێنە کە دەسەڵاتوو سانەکاو هەورامانیش چنە پێدا بیەن و چاگەو پەی یاگەوتەروو هەورامانی پەلش کێشان و ماوێوی فرە ،متاومێ واچمێ تەختگاو هەورامانی، بیەن.
۳) دمای ئانەیە دەسەڵاتوو سانەکاو هەورامانی لاواز بۆ وردە وردە جە برێو دەگایاو هەورامانیەنە بڕێو بەگزادێ دەسەڵاتدارێ پێدای با، ئا دەگا چەنەش بێنێ پێسەو مەرکەزوو حوکمرانی بەشێو جە هەورامانی کەوتێنێ بەر. پی جۆرە «کەڕاوا» و « ڕەزاو »  جە شامیان، «هانەگەرمڵە » و دماتەر «نەوسوودە» جە لهۆن و «دزڵیە» جە هەورامانی تەخت و چیدماوە «خانەگا» و «پاوە»، هەریۆ جە سەردەمێوەنە و بڕێوشا پێوەرە، مەرکەزوو  بەشێو جە هەورامانی  بیێنێ.
سەرچەمەکێ
میرزا حسین دیوان بیگی،خاطرات دیوان بیگی، چاپ ایرج افشار و محمد رسول دریاگشت، تهران ۱۳۸۲ش.
_تاریخ سلاطین هورامان، قاضی عبدالله شیدا ( مردوخی ) ، چاپ احمد نظیری، انتشارات پرتو بیان، سنندج ۱۳۸۳ش.
جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، ج ۲, یلات و طوایف کرمانشاهان، محمد علی سلطانی،تهران ۱۳۸۱ ش.
میژووی هەورامان، محمد امین هورامانی، تهران، ۱۳۸۰ ش.
✍مۆدەڕرێس سەعیدی

12:32 - 14/3/2021 تازە کریانۆ

پەیلوایو تۆ؟
Loading...
پەیلوای

هیچ پەیلوایە نەنریانەرە.