ویروڕا

12:32 - 30/3/2021

د. مودەڕڕێس سەعیدی

گەنجێوی ئێژای 200 ساڵەو نەسری کوردی(هەورامی و سۆرانی) و فاڕیاو بڕێو کلیشا

گەنجێوی ئێژای 200 ساڵەو نەسری کوردی(هەورامی و سۆرانی) و فاڕیاو بڕێو کلیشا

 

د.مۆدەڕڕێس سەعیدی

 

🔸میراسی ئەدەبی و نویساری زوانی کوردی، بە دڵنیاییەو فرە چانەیە تا ئیسە مزانمێش دۆڵەمەندتەرا. بەشێوی گەورەو ئی میراسیە هەڵبەت بە هۆو نەبیەی دەسەڵاتێوی سیاسی بەردەوامی کوردستانەنە، ئا جەنگ و جڵەبا کە پەی نموونەی بەینو سەفەویەکاو عوسمانیەکا کوردستانەنە ڕوەشا دەینە و هەر پاسە جەنگو بەینو میرنشین و هۆزە کوردەکا وێشا پێوەرە، جە بەین لوەینێ و نەیاوەینێ لاو ئێمە. بەشێویچشا کە جە ڕووداوەکاو زەمانەی پارێزیەینێ کتێبخانە و ئارشیوەکاو ئێران و تورکیە یا وەڵاتاو وەرنیشتیەنە و بڕێویچشا بێ ناز یاناو خەڵکیەنە و حوجرەو مزگیەکا و خانەقاکاو کوردستانیەنە کەوتێنێرە و جار و بار مەگەر پەیجۆرکارێو تەقۆشا سەر و بەشێو چی میراسە گەورەیە ئاشکرا بۆ.
🔸هەڵبەت، بێ ئانەیە پەنەواز بە بەڵگەو و سەنەدێویچ کەرۆ، ڕوەو بڕێو قەرێنە و نیشانارە دیارا کە پەی نموونەی مەلای جەزیری (۱۵۷۰_۱۶۴۰ زایینی/ ۹۹۸_۱۰۴۹ مانگی)  پا غەزەڵە بەرزاشەو کە شان مدا شانو غەزەڵەکاو حافیزی شیرازی، نمەتاوۆ یەکەم کەس بۆ کە بە کورمانجی سەرین غەزەڵەش واتێبا و حەتم سوننەتێوی ئەدەبی فرە قەوەت و ڕێخەدارو غەزەڵ‌واتەی بە کوردی کورمانجی پەشتیشەو بیەن، یا شاکارەکەو ئەحمەدی خانی ( ۱۶۵۱_۱۷۰۷زایینی/ ۱۰۶۱_۱۱۱۸ مانگی)،  مەم و زین، قەڵاپۆپەو هونەرو حیماسەسەرایی بە کوردی سەرینیا نەک دەسپەنەکەردەو ئی سوننەتە ئەدەبیە. یا ئا دەریا قووڵە کە نالی (۱۸۰۰_۱۸۵۷ زایینی/ ۱۲۱۴_۱۲۷۲ مانگی) و مەحوی ( ۱۸۳۶_۱۹۰۶ زایینی/ ۱۲۵۱_۱۳۲۴ مانگی) مەلێشا چنە کەردەن، گوزارش جە بیەی سوننەتێوی ئەدەبی دەوڵەمەند و یاگەکەوتەی بە کوردی سۆرانی، وەڵ جە وێشا کەرۆ. ئی گوزارێ ڕەنگا گرد ڕوێو بە بەڵگە و سەنەد سەلەمیا و لازم کەرۆ تاریخو ئەدەبیاتو کوردی جە خاڵێوەی تازێوە بنویسێۆوە. هەرپاسە کە چی ساڵانە بە ئەوەئیزیاو هەزاران بەڵگا بە نەسری کوردی (هەورامی و سۆرانی)، فرەو ئا کلیشا جەبارەو تاریخو ئەدەبیاتی کوردیەو یاگێ کەوتێبێنێ، فاڕیەی!
🔸پێوەند بە نەسری کوردیەو، تا ئیسە پاسە زانێنمێ کە یەکەم دەق بە نەسری کوردی، جە دلێڕاسەو سەدەو نۆزدەهەمی زایینی/سینزەی کۆچی و بە کوردی کورمانجی نویسیان.  مەلا مەحموودی بایەزیدی چا سەردەمەنە کتێبێوش بە کوردی کورمانجی بە نامێو " کتاب عادات و تقالید اکراد " نویستەن و مەلا مووسای هەکاری جە دەوروبەرو ساڵەو ۱۸۵۷ زایینی/ ۱۲۷۳ مانگی کۆمەڵە حیکایەتێوش بە نامێو " دار المجالس" یۆ هۆرگێلنەینێوە سەرو کوردی کورمانجی کە ئی دوە کتێبە تا ئیسە بە سەرەتاو دەسپنەکەردەی نەسری کوردی نریێنێرە، چێوێو کە یاگێو سەرنجی بۆ ئانەنە کە هەردوە بەرهەمەکە سەرو داواو کۆنسۆڵو ڕووسی ئەلەکساندر ژاپای نویسیەینێ، پەوکی چنی گردو ئەهەمییەتێوی کە هەنشا، بەڵام تەعبیر جە سوننەتێوڤو نەسرنویستەو وەڵ جە وێشا بە زوانی کوردی نمەکەرا. هەرپاسە "مەولوودنامە"کەو  شێخ حەسەنی قازی کە جە دەوروبەروو ساڵەو ۱۸۶۰ زایینی/ ۱۲۷۶ مانگی جە مەحاڵوو بەرزەنجەو سلێمانیەنە نویسیان، بە یەکەم دەقی نەسری کوردی سۆرانی نریێرە. جە بارەو هەورامیچەو، هەرچند سوننەتێوی هەرە دەوڵەمندو شیعرێ (بە تایبەت دە هیجاییێ) بە هەورامی وەرو دەسیەنە بیەن، بەڵام ئەجیێ کە نەسر نویستەی بە زوانی هەورامی تەنیا چی چن ساڵەی دماییەنە بیەن بە باو. کاک ئیبراهیمی شەمسیچ، وەختو نویستەو کتێبە ئێژاکەیش "تاریخ نثر هورامی"یەنە ( ۱۳۹۷ ڕ )، هەرچند سۆراخو چن دەقە هەورامیاش کەردەن کە ساڵەکاو ۱۳۴۰ ڕۆجیاری/ ۱۹۶۰ زایینی ڕۆنامەو کوردستانو تارانیەنە نویسیەنێ، بەڵام تا دماو وەڵاوە‌بیەو کتێبو "تاریخ نثر هورامی"ەکەیش، هێشتا بەڵگێو کە بیەو دەقێوی بە نەسری هەورامی وەڵ جە سەردەمی تازەیەنە، سەلەمنۆ، وەرو دەسیەنە نەبیەن. تەبعەن ئا پەیجۆرکارێچە پێسەو مارف خەزنەدار (مێژووی ئەدەبی کوردی، هەولێر ۲۰۰۶) و سدێق بۆرەکەیی (میژووی ویژەی کوردی، هەولێر ۲۰۰۸) کە وەڵتەر تاریخو ئەدەبیاتی کوردیشا نویستەن، هاگاشا جە بیەو بەڵگێوی پاسنەیە نەبیەن و بەرهەمەکاشانە...


🔸... ئیشارەشا پنە نەکردەن. پەوکی دلێ پەیجۆرکاراو تاریخو ئەدەبیاتو کوردیەنە ئی کلیشە وەش بیەبێ کە یەکەم نەسری کوردی بە دەقە کرمانجیەکەو مەلامەحموودی بایەزیدی و مەلا موسای هەکاری جە دلێڕاسەو سەدەی نۆزدەهەمی زایینی و یەکەم نەسر بە کوردی سۆرانی  مەولوودنامەکەو شێخ حەسەنی قازی (نویسیا دەوروبەر ۱۸۶۰ زایینیەنە) زانێنێ و باوەڕی زاڵ ئانە بێ کە هەورامی چنی گردوو دەوڵەمەندی و سووننەتی ڕێخەداریش جە بوارو شیعرێنە، جە بوارو نەسرنویستەیەنە زوانێوی ساوا و تازەکارا، چوون باوەڕ پاسنە بێ هیچ دەقێو بە نەسری  هەورامی وەڵ جە سەردەمو مۆدێرنیەنە نەنویسیان و دماتەریچ کە باقی زوان و زاروە کوردیەکێ درێژاو سەدەی ویسەمی زایینیەنە بە مێدیا و ڕۆزنامە و کتێب ئەزموونێوی خاسشا جە بوارو نویستەو نەسریەنە گلێرکەردەو، ئی ئەزموونە بۆنەو بڕێو هۆکاراوە هەتا ئی ساڵە دمایینا بە هەورامی دەسش پنە نەکەردەبیەن!
🔸 دڵشاد هیوا، مامۆساو بەشو زوانی فارسیو زانکۆو سەلاحەددینو هەولێری کە شارو پاریس، پایتەختو فەرانسەیەنە خەریکو تەمامناو پلەو دۆکترای بۆ، چنی هامژینەکێش سەنا حەسەنێ، جە کتێبخانەو ناسیۆناڵو فەڕانسەیەنە دەسشا بە بڕێو بەڵگا یاوان کە فرەو کلیشا جەبارەو تاریخو ئەدەبیاتی کوردی بە تایبەت تاریخو نەسرنویستەی کوردی، فاڕا و دەلاقێوی تازە ڕوەو پەیجۆرکاراو ئی بواریۆ کەراوە. ئادیچ گەنجینێوێ بێ‌وێنەو زیاتەر جە ۱۴۰۰۰ لاپەڕە دەسنویسا بە نەسری کوردیا کە زیاتەر جە دوەسەد ساڵا چێوەڵتەر، دەوروبەرو ساڵەو ۱۸۱۲ زایینی/ ۱۲۲۷ مانگییەنە نویسیەینێ. نزیکەو نیمەو ئی دەسنویسا بە سۆرانی و کەمێو کەمتەر جە نیمەیشا (دەوروو ۶۰۰۰ پەڵا) بە زوانی هەورامیەنێ. بە واتەو دڵشاد هیوا و سەنا حەسەنێ، ئی دەسنویسێ، جە زانستگاو ئەلەزهەرو میسریەنە، جە لاو کۆمەڵێو جە مسیار و مامۆسا کورداو ئەلەزهەریۆ نویسیەینێ، ئینەیچە واچمێ کە هەر جە دێرزەمانەو، بە تایبەت دماو ئانەیەو کوردە ئەییوبیەکێ وڵاتو میسریشا گێرتەرە و ئەلەزهەرشا کە چاوەڵ سەردەمو فاتیمیەکانە مەرکەزو ئیلاهیاتی شیعەی ئیسماعیلی بێ، فاڕا بە گەورەترین مەرکەزی زانستیو ئەهلو سوننەتی، بە سەدان و هەزاران عالم و مسیارێ کوردێ جە وەڵاتە کوردنشینەکاوە ڕوەشا کەردێنە میسری و و بە دەیان زانا و مامۆسای گەورێشا چنە هۆرکەوتێنێ کە ڕۆڵێو فرەشا جە گەشەکەردەو ئەلەزهەریەنە بیەن. ئی ڕەوتە یانێ لوایو وانیارە کوردا پەی ئەلەزهەری تا ئی سەردەمە دماینا درێژەش بیەن کە نموونێوی دیارەش چی دماوە جە مەحاڵەو هەورامانیەنە مەڵڵاحەسەنو دزڵیێن (۱۸۵۹_ ۱۹۴۶زایینی)، کە متاومێ لوایش پەی ئەزهەری جە چوارچۆ و درێژەو پێوەندیو کوردەواری و ئەلەزهەری، هەر جە سەردەمو ئەییوبیەکاوە، تەماشە کەرمێ. دەستویسەکێو ئەلەزهەریچ بە نەسری کوردی(سۆرانی و هەورامی)، جە دەوروبەرو ساڵەو ۱۸۱۲ زایینی/ ۱۲۲۷مانگیەنە، هەر کۆمەڵێو چا کوردا نویستێنێ کە پێسە مامۆستا یا وانیاری ئەلەزهەرنە بیێنێ. چا وەختەنە چند ساڵێو جە هەڵمەتەو ناپیلئۆن بیناپارت ئیمپراتورو فەڕانسەی پەی وەڵاتو میسری ویەردەبیەن و محەممەد عەلی پاشا حوکمڕانو میسری، دەروازەکێو میسریش پێسە یەکەم وەڵاتی موسڵمانی ڕوەو وەڵاتەکاو وەرنیشتیۆ کەردێبێنێوە و پێوەندیێوی نزیکش چنی مەرزنەیبێنێرە. کۆنسوڵو ئاوەختەو فەرانسەی جە قاهێرەنە "ژان لویی ئاسۆلان دۆشیرڤێل" کە شەرقئەژناسیچ بیەن و سەرو زوانە شەرقیەکاوە هەرمانەش کەردێنە، پێوەندیش چنی وانیار و مامۆسا کوردەکاو ئەلەزهەریچ کە هەم هەورامی زوان و هەم سۆرانی زوانێچشا دلێنە بیێنێ، بیەن و دەسنویسەکێس پێسەو نموونێو جە زوانە شەرقیەکا گلێرێ کەرڏێنێوە. ئی دەسنویسێ کە دماو مەردەی دۆشێرڤیلی کیانیا پەی فەڕانسەی و ئیسە جە کتێبخانەو ناسیۆناڵو ئی ولاتیەنە پارێزیا، پاسە کە دڵشاد هیوا ماچۆ ۱۴۰۰۰ پەلێ، نیمە بە کوردی سۆرانی و نیمە بە هەورامیێنێ....

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

🔸... دەسنویساشا جە کتێبێو بە نامێو " کتاب الامثال و الحکایات: دەسنووسێکێ بڵاونەکراوەی پەخشانی کوردی- سۆرانی " چاپێ کەردێنێ (ئاکادیمیای کوردی، هەولێر ۲۰۱۹) . هەر پاسە کە نامێو کتیبەکەیە دیارا ئابەڵگێ جە بەرگوو ئەوەڵوو ئی کتیبیەنە وەڵای کریەینێوە، بەشێو جە دەسنویسە سۆرانیەکا گێرا وێ، بەڵام دڵشاد هیوا و سەنا حەسەنە مۆقەدەمەو ئی کتێبیەنە وەعدەشا دان، جە بەرگە دماینەکاو ئی کتێبیەنە، هەمتەر دەسنویسێ سۆرانی و دەسنویسە هەورامیەکایچ وەڵا کەراوە. ئانە کە دیارا ئا بەشە کە بە نامێو کتێبوو " الامثال و الحکایات" یۆ وەڵای کریەینێوە، بە سفارش و سەروو داوکاری خودوو دۆشێرڤیڵی فەڕانسەیی هۆرگێلیەینێوە سەروو زوانی کوردی سۆرانی، گوایە دۆشێرڤێڵ کە وێش شارەزاو زوانی عەرەبی بیەن، کتێبێوش جە بارەو حیکایەتە شەرقیەکاوە بە زوانی عەرەبی بە نامێو "بحر الحکایات"ی نویستەن و دماتەر دانش بە دۆسە کوردەکاش جە ئەلەزهەرەنە هۆرشاگێڵناوە بە کوردی. دیار نیا کە ماباقی دەسنویسەکایچ پیجۆرە سەرو داواکاری دۆشیرڤێلی هۆرگێڵیەینێوە، یا بنەڕەتەنە هەر بە کوردی نویسیەینێ؟ ئەگەر بە کوردی نویسیەینێ ئایا بە داواکاری و سفاریشو دۆشیرڤێلی نویسیەینێ یا سوننەتێوی نویستەو نەسری بە کوردی چاوەڵ بیەن و دۆشیرڤێل تەنیا پێسەو شەرقئەژناسێوی نموونەکێش گلێرێ کەردێنێوە؟ دڵشاد هیوا و سەنا حەسەنە کە سەرو ئی دەسنویساوە هەرمانەشا کەردێنە، ماچا کە ڕەنگا بەشێوی فرە چا دەسنویسا، بە تایبەت هەورامیەکێ،  هۆرگیلیەی نەبا و بنەڕەتەنە هەر بە کوردی نویسیەیبا. هەرچۆمنێو بۆ ئانێشا کە بەرگو یەکەمو کتێبو "الامثال و الحکایات"ینە چاپ و وەڵای بیینێوە، نزیکەو ۲۴ حیکایەتێ کوڵێنێ کە بە شێوازو تیرۆکە کۆنە شەرقیا پێسە کلیلە و دێمنەی جە بارە ئاژەڵاوە و بە زوانو ئاژەڵاوە گێڵیەینێوە. تیرۆکەکێ بە زوانێو کوردی سۆرانی پۆختە و ڕێک‌وپێک نویسیەینێوە و فرە کەم واچێ بێگانێشا چنەنێ. زوانەکە بە ڕادێو پاراو و پۆختەن کە سەختا یۆ بە ئەوەڵین ئەزموونو نویستەی پی زوانیشە بزانۆ و نەیاڤۆ پا باوەڕیە کە سوننەتێوی ئەدەبی پەشتیشەو نەبیەن. دەقە هەورامیەکێ هێشتا چاپ نەبیێنێ و ئۆمێدوارێنمێ دڵشاد هیوا و سەناحەسەنە یا کەسێوتەر، زووتەر پەی بەهرەو پەیجۆرکارا وەڵەیشا کەراوە. بە دڵنیاییەو دیەی و ئەوەوانای دەقێو بە نەسری هەورامی کە دوەسەد ساڵێ چێوەڵ نویسیابۆ، نەک پەی پەیجۆرکاراو تاریخ و ئەدەبیاتی بەهرێ فرێش هەنێ، بەڵکوو ڕووداوێوی پەڕ هەیەجان و یاگەسەرنجیچا‌!.
🔸هەرچۆمنێو بۆ هەتا ئیسەیچ، ئی بەڵگێ پەی فاڕاو فرەو کلیشە وەڵینا جە بارەو تاریخو ئەدەبیاتو کوردی، وەسێنێ. بە پاو ئی بەڵگا: تاریخو نویستەو یەکەم نەسری جە کوردیەنە، نزیکو نیم سەدە (50 ساڵا) پەی وەڵتەری گێڵۆوە و جیاتی دلێڕاسەو سەدەو نۆزدەی پەی ئەوەڵەکاو ئی سەدەیە فاڕیۆ. متاومێ جیاتی کورمانجی، واچمێ ئەوەڵین زوانێوی کوردی کە نەسرش پنە نویسیان ، هەورامی و سۆرانی، بیێنێ. تاریخو دەسپنەکەدەو نویستەی بە کوردی سۆرانیچ کە وەڵتەر بە شیعرەو نالی شارەزووری نریێرە، فاڕیۆ پەی زەمانێوی کە نالی ( ۱۸۰۰_۱۸۵۶ ز/  ۱۲۱۴_۱۲۷۲ز) هێشتا زارۆڵێو بیەن، ئادیچ بە نەسر نەک نەزم! و نەسری هەورامیچ کە ئەجێما چی ساڵە دماینانە دەسش پنە کەردەن، تاریخش لای کەمۆ گێڵۆوە پەی دوەسەد ساڵا چاوەڵتەری، یانێو زەمانێو کە شارو سلێمانی عاننە نەبێ وەش کریابێ و تاران فرەنەبێ کریابێ بە پایتەختو ئێرانی!

 

12:35 - 30/3/2021 تازە کریانۆ

پەیلوایو تۆ؟
Loading...
پەیلوای

هیچ پەیلوایە نەنریانەرە.